Hitzak, bozak, koloreak eta arte sormena kartzelako harresiak hausten

Musika CD bat, tindua, eskultura eta bertsuak. Euskal presoak presondegi barnetik beren energiari eta elkartasun oldar handi bati esker mintzatzen dira, presondegietako murruak gaindituz.

Kazeta|2019/06/26 07:20|0 iruzkin
Erakusketa
Lorentxa Beyrieren tinduak ekainaren 28tik aitzina Donapaleuko Ospitalean ikusi ahalko dira.

Hau CD berezi bat da, entzuten denean “barnera” goazelako. Barnera, edo hobe erranik, presondegiko mundura. Zehazki, Lannemezanen grabaturiko CD batek musika grabazioen artean hainbat euskal presok eta euskaldunak ez diren beste preso batzuk idatzitako testuak jasotzen ditu. Ziegetako sarrailen soinuak ere entzuten dira, oihartzunak eta itxialditik datozen ahotsak bezala. Musiheska izenburua duen CD hau 2007an abiaturiko musika tailer baten emaitza da. “Hastapenean, 2004an, Didier Aguerre pagolarra enekin jarri zen harremanetan. Fleury-Mérogisen zuten preso eta xirula eta kantu kurtsoak hasi nahi zituen. Egin ahal izateko borrokatu ginen, baina presondegi horretan ez zen posible izan. 2007an, Lannemezanera lekualdatu zutenean, euskal musikaren tailerra sortu zen”, dio Mixel Etxekoparrek.

Horrek beste preso batzuen interesa piztu zuen eta guziei idekia izanen zen tailer bat sortu zen. Xirula, txistua, gitarra, bateria, ahotsak... “bakoitzak berea ekartzen du, bakoitza dena baita”, euskaraz, frantsesez, gazteleraz edo kanakiarrez. Urtez urte kanpotik jindako musikari eta kantarien parte hartzearekin hainbat emanaldi izaten da, François Rossé pianista, Jean Mixel Bedaxagar, Mixel Arotze, Niko Etxart, Anje Duhalde, Amaren Alabak, Jean-Christian Irigoyen soinujolea edo Xiberootsekin. “Pied de biche” antzerki obra (Maika Exekopar, Hélène Jacquelot eta Bruno Hollemaert) ere emana izan da. Hastapenean, musika tailerrean presoek haiek hautaturiko melodiak kantatzen zituzten. “Duela lau urte besteen kantuetan erraten zenaz harago haiek ere gauza ainitz errateko zutela aipatu nien. Haietariko lau serioski hasi ziren idazten eta azkenean, CD honetan bildu dira testu horiek”, erran du Etxekoparrek.

Hitz azkarrak, gordinak eta engaiamenduz beterikoak. Euskara, kontsumoa, maitasuna edo bizitzaren erranahia gai gisa hartu ditu Didier Aguerrek. Vincent Gillesen frantsesezko hitzak ere jasotzen dira, zoriontasunaz definizio hau egiten duelarik: “zoriontasuna armazko lapurreta iraunkor bat da”. Edwinn Maruhik, Jurgi Garitagoitiak eta Oihan Baradallak gitarra jotzen dute. Klasikoagoetan, Xistor Haranburuk eta Mixel Etxekoparrek kantatzen duten Iduzki Denean kantuak nornahi hunkitzen ahal du.

Lan artistikoa

Laburtuz, CD honek sortzen duen emozioaz harago, entzun nahi duenari lan artistiko bat eskaintzen dio. “Urtean hamar edo hamabi aldiz elkartzen gara, beraz, jarraikortasun bat bada. Harreman bat ezarri da eta beste edozein taldetan bezala lan eta kantatzen duen lagun talde bat gara. Preso anitzek lan eta ikasketetan ordutegi estua dute. Memento batez tailerrak zerbaitera eraman behar gintuen. Horrela bururatu zitzaigun CDa grabatzea. Kartzelako administrazioaren konfiantza ukan dugu. Konfinamendu giro batean grabatzea ez baita batere erraza. Baina grabaziora heldu ginenean, dena prest zen, presoek zinez nahi zuten haien hitza bete. Hemen Hitza Hitz erranak zentzu osoa du”, segitu du musikari xiberotarrak.

Diskoaren azala eta marrazkiak Joseba Segurolak egin zituen eta barrualdea Iñaki Esparzak gitarrei ateratako argazkiekin itxuratzen da. “Gitarraz dudan ezagutza ttipia eskaini nion, akorde batzuk eta ondotik, musika tresna honen sormenarekin liluratu zen. Luthier batzuk aholkuak eman zizkioten eta tailerrean egin zituen”. Grabazioa eta azken emaitza Pierre Vissier, Mike Devaux eta Mauleko Hebentik elkarteari esker egitea lortu zen. Emaitza, gizatasun kate baten eta bi aldeetako plazer eta gogoaren ondorio da, entzun ahala sentitzen den gisan. “CD honekin, kanpoan direnak barnean dira, eta barnekoak kanpoan”, laburtu du Mixel Etxekoparrek.

Eskulturak eta bertsuak

Hiru dira sortzaileak: Zigor Merodio Larraona, Mont-de-Marsanen preso, Alaitz Areitio Azpiriz Rennesen eta Yon Troitiño Ciria Murtzian. Haien artean milaka kilometroko tartea dago. Lehenak zizelkatu egiten du, beste biek Zigorren lanei bertsuak jarri dizkioten bitartean. Hirukoteari Bilboko Edu Martinez argazkilaria gehitu zitzaien, argazkien bidez Zorroztarri izeneko giza eta arte abentura osoki janzteko. Beren lagunak eta senideak arduratzen dira intendentziaz, distantziak eta dispertsioak laxaturiko hariak lotu ahal izateko. Lan hau erakusketa formatura eramana izan da, azkenekoz Senpereko Larraldean eta Hendaiako Mendi Zolan erakutsia. Ondoko hitzordua Irisarrin emana da, ekainaren 28tik landa Ospitalean, EHZ festibalaren karietara. Neurtzen ahal dena ehunka kilo dituzten eskulturen garraioa, erakusketen antolaketa edota beste batzuk kantaturiko presoen bertsoak dira, hots, harresiak gainditzen dituen elkartasun kate oso bat eta jendartearekiko komunikazioaren lanketa.

Lorentxa Beyrieren koloreak

Lorentxak Roanne presondegiko ziegan tindatzen du. 2001etik gatibu, kanboarra autodidakta da eta esperientziazko margolari eta erakusketa antolatzaileen arreta piztu izan du. Ekainaren 28tik eta hiru astetan, bere obrak ere Irisarriko Ospitalean ikusi ahalko dira. Gainera, Beyriek laster publikatuko diren haurrentzako ipuinak idazten ditu. Bere senideen arabera, konfinamendu egoera horretan tindatzea biziki garrantzitsua da. Haspand´art guneak sail bat eskaintzen dio eta Michel Fourcade artista eta kritiko ospetsuak 2014ko erakusketa batean errandako hitzak (osotasunean web atarian) berrartzen ditu: “Lorentxa Beyrierena ez da aparteko kasua, baina bera neholako erreferentziarik gabe hasi zen tindatzen. Esperientziarik gabe normala izan ohi den hastapen “deseroso” baten ondotik, hilabete eta urteetan zehar izugarria iruditzen zaidan tinduaren ulermena garatu zuen. Beretzat gai bereziak dira eta biziari eta naturari odak eginez (...). Lorentxa Beyriek maiestatezko ametsetara eramaten gaitu. Batzuetan alemaniar handien espresionismoa dago edo memento batzuetan, italiar arte garaikidea. Ez gaude zaletu baten tinduaren aitzinean, eraikitzen ari den obra baten aitzinean baizik”.

Arte eta giza esperientzia anitz hauek kanpora begirako leiho idekiak bezalakoak dira. Sugar dardarti bat, baina bizia, eusteko. Eta murruen bestaldera etorkizun bat irudikatu ahal izateko, behingoz askatasunean.

Bertsu saioa Lannemezanen

Lehen aldia izanen da. Ekainaren 27an Lannemezango presondegian Amets Arzallusek eta Ortzi Idoatek bertsu saioa eskaini dute harresiek inguraturik diren presoentzat. Egun hamaika dira bertan diren euskal preso politikoak. Saio hori Mixel Etxekoparrek hasi eta urtetan Euskal Herriko hainbat artistek garatu duten kultur ekintzen baitan kokatzen da. Ikuspegi hau hedatu nahi lukete. Ortzi Idoate bertsulariak azaldu zuenez, bertsu saioa prestatzeko mementoan Xan Alkhatek presoei presentatu eta haiekin ondu zuela proiektua. “Ekainaren 27an, presoek beraiek prestatu dituzten gaiez kantatuko dugu. Kontua ez da bertara heldu eta saio klasiko bat egitea. Presoak bereziki inplikaturik espero ditugu, haiek baitira gure inprobisaziorako gaiak hautatu dituztenak. Guziei idekitako tailer bat da, jakinik ere lehenik bereziki euskaldunei interesatuko zaiela”, erran zuen Ortzi Idoatek. Inprobisazio ariketaz harago, bertsulariak dionez, batez ere “presoei gure atxikimendua erakutsi nahi diegu. Hara joateko biziki motibatuak gara eta saioaren ondotik zer gertatuko den jakin nahi dugu. Hori da interesgarriena izanen dena”.