Joseba AURKENERENA
Gar_josebaaurkenerena_urruna_gfauveau01
Pausu, pasabide eta gerla-leku

IRITZIA- Pausuko auzoari buruz idatzi du gaurkoan Joseba Aurkenerenak. Bertako zubia den pasabidearen historia gogora ekarri du, besteak beste.

2019/04/18 14:00 | 0 iruzkin

Aspaldian, Lapurdi eta Gipuzkoaren artean, Bidasoa ibaia zeharkatzeko zen ibi edo pausuaren bi aldeetan, hainbat etxe, txabola eta baserri eraiki zituzten. Behobia da leku horren izena, gaur Pausu ere deitzen duguna. Batzuen ustez, behereko ibia erran nahi duena, eta besteen ustez, behorren ibia. Garai zaharretan ez zen inolako zubirik, eta itsasbehera zelarik, aipatu ibi edo pasabidetik igarotzen ziren alde batetik bestera. Ibi horretatik pasatzeko, hasieran Bidasoaren  ertzetan zen Zubernoako prioratoari ordaindu behar zitzaion, eta geroago Urruñako herriari.

1. Pausuko zubiak mendeetan barna

    1795ean zurezko zubi bat egin zuten baina ez zuen luzaz iraun, urte berean, Konbentzio gerla zela eta, suntsitu baitzuten. 1807an zurezko zubi berria eraiki zuten, baina lehen itsasgora handia izan zelarik, Bidasoako urek eraman zuten airean. Laster zubi berria eraiki zuten, hau ere zurez egina, baina 1813an Lapurdira ihesean zetorren Soult marixalaren soldaduek su eman zioten gibelean zihoakien Wellingtonen armada geldiarazteko asmoz.

    Hamar urte berantago, hau da, 1823an, Espainiako erregea matxinoen aurka laguntzeko zihoazen San Luisen Ehun Mila Semeak Gipuzkoara pasa zitezen, Pausuko bi aldeak lotuz, gabarrez osaturiko zubi bat egin zuten. Urte berean, beste zubi bat eraiki zuten, baina hogeita hamar urteren buruan arras hondatuta zegoenez gero, 1852an behin-behineko beste zubi bat egin behar izan zuten.

    Bigarren karlistaldian (1872-1876) zubia arrunt birrindu zuten. 1886an zubi berria eraiki behar izan zuten zubi zaharraren zurezko habiak kenduz eta horien ordez harrizko sei zutabe ezarriz. Zubi honek 1969. urtera arte iraun zuen. Geroago beste zubi berri bat altxatu zuten, zementuz,  baina ez betiko tokian, hau da, ibi zaharrean, ehun bat metro beherago baizik, Biriatuko lurretatik gertu. Garai berekoa da Biriatuko lurretan  autobidea  bertatik pasa zedin egin zuten zubi handi berria.

2.- Pausu, pasabide eta gerla-leku

    Historia ez dugu euskaldunon aldekoa izan, eta pittaka-pittaka arrotzak gure herriaz nagusitu dira. Ingelesak jabe izan ziren Lapurdin eta Zuberoan, luzaz gainera. Geroxeago espainiarrek eta frantsesek euskal lurraldea bereganatu eta banatu zuten. Nafarroako Erresumaren konkista erabakikorra izan zen gure galzorian. Gora-behera historiko horiek direla eta, ugari izan ziren Behobiako pausuan gertatutako gerla edota armada igarotzeak. Beti gure kalterako. Ikus ditzagun:

    1476an 40.000 soldadu frantses ibitik pasatu ziren espainiarren aurka egiteko, eta Irungo etxe ainitz erre zituzten. Krudelkeria handiko borrokak izan ziren. Bi urte berantago, bakea izenpetu zuten.

    1512ko azaroaren hastapenetan, armada frantses bat, gaztelarrek konkistatu berria zuten Nafarroako Erresuma lagundu nahian, Behobiako ibitik igaro zen eta Gipuzkoan sartu. Gaztelarrek Lapurdi aldera gibelerazi zituzten.

    1521eko irailaren azken egunetan frantsesek nafarrak lagundu zituzten erresuma askatzeko ahaleginetan. Bestelako interesak bazituzten, geroxeago argi geratu zen bezala. Nafar-frantses armada Behobiatik igaro eta Irunez eta Hondarribiaz jabetu ziren. 1522ko udaren hastapenetan espainiarrek Behobiako Gazteluzahar izeneko gotorlekua hartu zuten eta horrela Behobiako ibiaz edo pausuaz nagusitu ziren. Ekainaren 30ean espainiarrek Aldabe (edo San Martzial) mendiko lehen gatazka irabazi zuten. Horrela hesiturik, Hondarribiko gazteluak amore eman behar izan zuen 1524ko maiatzaren 25ean.

    1542an frantses soldaduak Teilatu-baitako (Teilatueta ere deitua) muinoan gotortu ziren. Espainiarrek ibia zeharkatu eta eraso egin zieten, frantsesak Urruña aldera gibelaraziz.

    1543ko irailaren 8an, ibiaren bi aldeetan borrokaldi latzak izan ziren.

    1549an Lapurditik ehun zaldizko armatu ibia pasatzen saiatu ziren, baina ibiaren beste aldean zain zeudenek atzera bota zituzten.

    1579an frantses armadak Donostia hartzeko asmoz ibitik pasatzen saiatu ziren, baina ezin izan zuten Bidasoa ibaiaren beste aldera igaro.

    1596ko abenduaren 24an, frantses armada bat berriz ibia pasatzen saiatu zen.

    1635ean espainiar tropak Lapurdin sartu ziren eta urtebetez lurraldeaz nagusitu. Garai hartan zabaldu zen izurrite beltza zela eta, Gipuzkoara itzuli behar izan ziren 1637ko urriaren 25 eta 26an.

    1638ko ekainaren 29an armada frantsesak ibaia zeharkatu zuen, ibiaren aldetik, eta Irungo 2.200 etxe, 14 errota eta 4 burdinola erre zituzten. Hondarribia hesituta eduki zuten irailaren 8an alde egin zuten arte.

    1659ko abuztuaren 23an hasita eta  azaroaren 17ra arteko epean, frantsesek eta espainiarrek 24 bilkura egin zituzten Intzura (Faisaiena ere deitua) izeneko uhartean, bien arteko mugak zehaztu zituzten eta azkenik, bakea izenpetu zuten.

    1704an eta 1705ean, 13 konpainia frantses Behobiako ibitik pasatu ziren Espainiako erregea laguntzeko asmoz. 1713an Utretx-eko tratatua izenpetu zuten.

    1719an, frantsesak Beratik alde batetik, eta ibaia gabarrez igarota bestetik, sartu ziren eta Endarlatsatik barrena Irunera iritsi. Osora 17.000 soldadu ziren. Aldabe mendia hartu zuten hasieran, geroago Irun eta Pasaia eta azkenik, Gipuzkoa osoaz nagusitu ziren. 1721ean bakea sinatu zutelarik atzera egin zuten.

    1793an Konbentzioko Gerla izan zen. Frantsesek ibia zeharkatu zuten eta Hondarribia eta Donostia hartu zituzten. 1795ean bakea sinatu eta atzera egin zuten.

    1793an espainiarrak Hendaiaz nagusitu ziren.

    1794an frantsesak Gipuzkoan sartu ziren eta Ebrorainoko lurraldeak hartu zituzten. 1795an Basileako Bakea izenpetu zutelarik, atzera egin zuten.

    1808an Napoleonen armadak pasatu ziren eta Espainiako erresumaz jabetu. 462.000 soldadu, 79.000 zaldizko, 9.000 artillero, 500 kainoi, 16.000 kanoi-garraiatzaile eta 5000 furgoi, furgoi horietan 396 kainoi eta 104 obus zeramatzatelarik.

    1813ko ekainaren 30ean, Aldabe edo San Martzialeko bigarren gatazka izen zen. Frantsesak atera ziren galtzaile.
    1813ko abuztuaren 31n, Donostia erre, sarraskitu eta zakuratu ondoren, Wellingtonen armada Lapurdi aldera abiatu zen. Urriaren 7an Bidasoa ibaia zeharkatu zuten eta Teilatu-baitan gotortuak ziren soldadu frantsesak garaitu ondoren, Urruñatik Baiona alderantz sartu ziren.

    1823an San Luisen 100.000 Semeak deituriko armada Behobiatik pasatu zen. Haien asmoa Espainiako erregea laguntzea zen.

    1833tik 1837ra karlistak Irunen eta Hondarribian jabe izan ziren eta Behobiako pasabidea kontrolatzen zuten. 1837ko martxoaren 17an espainiar armada liberalak Irun eta Behobiako zubia hartu zituzten.

    1872ko urriaren 24an eta 25ean, Bigarren Karlistaldiaren garaian, karlistak Lapurdi aldetik Gipuzkoara pasatzen saiatu ziren. Borrokaldi handiak izan ziren Behobiako zubian eta ondorioz, zubia arras kaltetuta geratu zen.

    1874ko abuztuan karlistak Irungo Behobia auzoa eta zubia hartzen saiatu ziren.

    1874ko azaroaren 4an Irun eta Behobia hartzen ahalegindu ziren baina oraingoan ere alferrik.

    1936ko irailaren 4an Irun erre zuten eta frankistak sartzear zirela, zubitik jende ainitz pasatu zen ihesean Lapurdira.

    1940ko ekainaren 21ean Lapurdi alemanen menpeko lurraldean geratu zen, eta 28rako soldadu alemaniarrak Behobiako zubian ziren. Pausu auzoko Muga ostatuan ofizial alemaniarrak biltzen ziren. Lau urte beranduago, hau da, 1944ko abuztuan alde egin behar izan zuten.


-------------------------------


    Orduz geroztik gauza ainitz gertatu badira ere, Euskal Herria bitan banatzen duen muga madarikatu horrek bertan dirau eta gure lurraldeek espainiar eta frantsesen administrazio menpe darraite. Agian, agian egun batez…  muga hori desagertuko da betiko eta euskaldun guztiok euskal errepublikaren egituretan elkarrekin eta libre biziko gara. Hala bedi!