Urtatseko euskal besta

IRITZIA- Urte berriari ongietorria emateko ohitura anitzak daude. Idazleak Euskal Herriko errituei buruzko idatzi du Eleka sailean. Besta zertan datzan eta bertan kantatzen diren bertsoak zein abestiei buruz azalpenak eskaini ditu.

Joseba AURKENERENA|2018/12/31 07:15|0 iruzkin
Fotoefectos
Joseba Aurkenerena iruditan.

Nafarroa Garaiko Baztanen, Basaburuan, Imozen, Larraunen, Burundan eta Arakil aldean bazen urte berriaren etorrerarekin loturiko errito bat, urtero errepikatzen zena. Gaur, tamalez, badirudi bakarrik Burundako Urdiain herrian egiten dela. Pena da, errito hau baita euskaldunok urtezaharreko edo urtatseko gauean urte berriari ongi etorria emateko izan dugun berezko errituala. Hamabi mahatsen ohitura horrek ez du bide luzea Euskal Herrian, eta ez du zer ikusirik euskal kulturarekin.

1.- Besta zertan den

    Urtatseko gauean mutilak lehen, eta neska-mutilak orain, euren herrietako iturrietara joaten ziren eta hortxe zain egoten ziren gaueko hamabiak jo arte. Urte berria hastean, ura jasotzen zuten pitxarretan eta apaizari, alkateari eta gainerako bizilagunei banatzen zieten ur berria edan zezaten. Garai zaharretan urteko lehen ura sendatzailea eta berritzailea zela sinesten zuten. Jose Maria Satrustegi idazle eta antropologoaren esanetan, ur horrek gaitzak sendatzeko eta urte berriko alde txar guztiak uxatzeko balio omen zuen.

    Gure arbasoen ustez, ura zerutik datorkigu euriaren bidez (ur goiena) eta lur barrenean aterpetzen da. Lurretik isurtzen diren iturri, erreka eta ibaiek ur hori etengabean ateratzen dute lur azalera (ur barrena). Eta bi ur horiek, goikoa eta barrukoa, goiena eta barrena, dira errito honetan gurtzen direnak.

    Gazteak etxez etxe joaten ziren urte berriko ur berri sendatzaile eta berritzailea banatuz. Etxeetara iristean oihu egiten zuten: Urteberri berri! eta etxekoek erantzun: Zer dakarrazu berri?  Ondoren, gazteek hainbat bertso eta kantu eskaintzen zituzten eta esker ona adierazi nahian, etxeetako jaun-andereek jateko eta edatekoak ematen zizkieten. Horrela zen arestian aipatu eskualdeetan, eta horrela da oraindik, Urdiain herrian.

    Julio eta Pio Caro Baroja anaiek 1972an plazaratu zuten “Navarra, cuatro estaciones”  (Nafarroa, lau urtaro) izeneko erreportaje gogoangarrian jaso zituzten errito honen inguruan ditugun lehen irudiak. 1977an, Pantxoa Karrere eta Peio Ospitalek argitara eman zuten “Oles eta oles” diskoan Urdiainen Ur goiena, ur barrena erritoaren egunean abesten den kantu zaharra jaso eta zabaldu zuten.

1980an, etnografo handia eta urtetan Urdiaingo apaiza izandako Jose Maria Satrustegik, Txertoa argitaletxearen bidez, plazaratu zuen “Mitos y creencias” (Mito eta sinesmenak) izeneko liburuan deskribapen zehatz eta zabala egin zuen. Eta azkenik, 2015ean, Olatz Zugastik “Ur goiena, ur barrena” izeneko disko ederra plazaratu zuen errito zahar horren oihartzuna denon gogora eta belarrietara hedatu nahian.  Bada garaia, gaurko euskaldunok errito zahar hau indartu eta zabaldu dezagun gure geografiaren luze-zabalean.

2.- Bertsoak eta kantuakA

    Zoritxarrez aunitz galdu badira ere, baditugu oraindik herrietan egin izan diren hainbat aldaeraren zati batzuk. Polita da, esate baterako, Imotz udalerriko Oskotz kontzejuan Fermina Lizasori jaso zitzaion sarrerako bertsoa: Ur barrena, ur goiena / urte berri egun ona / egun onaren seinalea / Izotzetan eta lurretan / hemen dekargu ur berria / Iriki zazu abenduko / gau luzeetan / gu gaixuok ementaria / presta dezazu gosaria / gabiltza hotzak hiltzen / oin hutsetan.

    Gaur egun ezagutzen dugun bertso sorta osatuena Urdiainen urtero kantatzen dena da. Hasieran gazteek honako zortzi bertso hauek abesten dituzte: 1.- Arantzazu zer dekazu?/ Ur goiena, ur barrena./ Ur goiena, ur barrena,/ Urteberri egun ona.// 2.- Etxe honetan sar daiena / bakearekin osasuna,/  bakearekin osasuna, / onarekin ondasuna.//  3.- Etxekoandre giltzaria /  iriki ezazu ataria./ Badekagu ur berria,/ presta ezazu gosaria.//
4.- Etxe honetan oilar bi,/ bata bestea iduri./ etxe hontako etxekoandreak /
Ama Birjina dirudi.// 5.- Etxe hontako nagusi jaunak / urre gorrizko bizarra./ Hartxek, hartxek eman dia neuri/ errealtxo biko zidarra.//
6.- Goian-goian ilardia,/ erdi-erdian klabelina, /  gure baratzan belar ona/
hark botatzen dau usai ona.// 7.- Izotzetan, elurretan,/ abenduko gau luzeetan,/ beste guziak ohean eta/ gu, gaixook, oinutsetan.// 8.- Eguzu bada, eguzu,/ baldin eman nahi badezu,/ baldin eman nahi badezu /  eta bestela despegi gaitzazu.

    Zortzi bertsoz osaturiko kantua amaitu ondoren, gazteek ura eskaintzen diete etxeetako bizilagun guztiei. Lehendabizi agintariek edaten dute ur berritik, apaizak eta alkateak, eta gero, gainerako guztiek. Etxe batean kantariek lortutako saria eskasa bada, bi bertso gehiago gaineratzen dituzte: 9.- Arramarioan dabil sagua,/ hari segi dabil katua./ Etxe hontako limosnarekin / ez dugu beteko zakua.// 10.- Etxe honetan dago uztarri / haren gainean uzkar bi. / Amen.